Politika Ve Strateji

Azerbaycan-İsrail İlișkisi

Azerbaycan-İsrail İlişkileri
Bu yazımızda Azerbaycan-İsrail ilişkilerini değişik boyutta ve olabildiğince kapsamlı ele almaya çalışacağız. Yeniden patlak veren Karabağ savaşında Türkiye ile birlikte Azerbaycan’a yoğun destek veren İsrail’in bu davranışının temellerini inceleyeceğiz. Öncelikle bunu sosyolojik olarak ele alalım.
1) Sosyolojik Temelleri


Tarih boyunca bilinen en temel kurallardan biri olan Yahudi Yahudi’yi korur düşüncesi burda ki ilk ele almamız gereken konu. Şu an Azerbaycan’da tahmini olarak 15.000 ile 20.000 arasında Yahudi yaşadığı düşünülmekte. Bu Yahudi boyları Cuhura , Aşkenazi, Gurjim adları ile bilinmektedir. 2002 yılında yapılan sayımda 8900 civarında Yahudi’nin yaşadığı kesinleşmiştir. 1970’ten önce Kırımçaklar, Kürt Yahudileri, Buhara Yahudileri aynı zamanda İbrani kökenli olmayan Subbatnik ve Ger Yahudileride Azerbaycanda yaşamaktaydı.
Yahudiler genelde Bakü, Sumgayıt, Kuba, Oğuz Rayonu ve Kırmızı Kasaba’da yaşamaktadır
Dağ Sahudilerinin Dünyada çoğunluk olarak yaşadığı tek yer Kırmızı Kasabadır. Sovyet yönetimi altında tüm siyonit activiteler ve İbranice yasaklanınca birkaç yüz aile Tel aviv’e yerleşti. En kalabalık oldukları zaman yapılan sayımda Azerbaycan da yaklaşık 41.000 civarı Yahudi yaşamaktaydı. Göç yasağının kalkması ile birlikte 3 bin civarı Yahudi İsrail’e göç etti. Bu ailelerin çoğu Tel aviv ve Hayfaya yerleşti. Azerbyacan topraklarında yapılan arkeolojik kazılarda burdaki Yahudi geçmişinin Albanya krallığına kadar uzandığı belirlenmiştir. 7.yy da Bakü çevresinde bir yerleşim yeri ve Guba’nın 25 km doğusunda bir sinagog olduğu keşfedilmiştir. Ayrıca burdaki Yahudi halkın Bizans yada İran’da ki islami hareketten kaçıp buraya geldiği ve Hazar boyu ile temasa geçip Yahudileştirdikleri bilinmektedir. Azerbaycan da yaşayan yada göç eden Yahudiler hiçbir zaman Azerbaycan’ı unutmamış hep bağlarını kuvvetli tutmuşlardır. Kendilerini sıkı Azerbaycan aşığı olarak tanıtırlar İsrail de yapılan destek gösterileride bu kişiler tarafından yapılmaktadır. ABD’ de ve İsrail’ de Azerbaycan lehine sıkı lobicilik faliyetleri yürütmektedirler.
İsrail’e yahudilern yanısıra Azeri Türkleride göç etmiştir. Göçmen dernekleri kurulup Azerbaycan ile bağlar koparılmamıştır. Hayfa-Bakü dostluk derneği ve Aziz Azerbaycan- İsrail cemiyetini kurmuşlardır. Bu dernekler gazeteler, okullar, sinagoglar ve dernekler açıp ayda bir kaç etkinlik yapmaktadır.
2) Dini ve Tarihi Temelleri


Bakü de bilinen ilk dini bina 1862 de kuruldu ve 1896 da Sinagog’a çevrildi. 19.YY’da bir kaç sinagog daha kuruldu. İlk kurulu sinagog 1910 yılında Bakü’de kuruldu.19.yy’da Bakü siyonist hareketlerinin merkezlerinden biri haline geldi. Hovevei Zion 1891’de kuruldu. Ve hemen ardından Yahudi örgütler kurulmaya başlandı (1899). Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinde bu faliyetler arttı. 1919 da Yahudi Halk üniversitesi açıldı. Bir çok dilde basımlar yapılıp dağıtıldı. Helen daha Yahudi cemaat Azerbaycanda özgürce yaşamakta ve faliyet göstermektedir.
3) Ekonomik Temelleri
Azerbaycan İsrail’in en önemli silah müşterilerinden birisidir. Hatta bir çok önemli sistem el altından Azerbaycan’a satılamaktadır. Aljerazaa’nın 2002 deki bir baskısında Azerbaycan’ın İsrailden 1.5 milyar dolarlık silah aldığını yazmaktadır. Nermin KARİNBOVA’nın Azerbaycan ordusunu övmek için çektiği klipte Azerbaycan ordusuna ait Typhoon savunma sistemi ve anti radyasyon intihar droneu videoda görülmştür. Daha öncesinde iki hükümette bunu reddetmiştir. Daha birçok silah sistemi satılmış ancak ispatlanamamıştır.
Aynı zamanda İsrail petrol alımının yüzde 20-40 arasında bir bölümünü Azerbaycan’dan temin etmektedir.
2016’dan sonra İsrail’in sattığı silah sistemlerinin 5 milyar doları geçtiği düşünülmektedir. En fazla silah ihracatı yaptığı 4. ülke Azerbaycandır.
4) Askeri Temelleri


Bilindiği gibi Azerbaycan İran ile sınır komşusu bu da İsrail için başlıca bir ilgi kaynağı olmuştur. Mossad Azerbaycan içerisinde çok etkili bir istikbarat ağı kurmuştur. Azerbaycan’ı kuvvetlendirerek İran’ın hareket alanını kısıtlamak ve burayı üs olarak kullanıp İran içerisine etki etmek İsrail için bulunmaz bir fırsattır. Azerbaycanı kendi toprakları olarak gören İran için Azerbaycan’ın kuvvetlenmesi çok can sıkıcı bir durumdur hele ki Ermenistan ile işini halledince İran egemenliği altında kalan Güney sınırını tekrar çizmek isteyen Azerbaycan en az İsrail kadar can sıkıcı olacaktır. Rusya ve Türkiye’nin de Azerbaycan’ a etki etmesini azaltmak istemeside İsrail’in başka bir amacıdır. İran’ın hemen yanı başında tehlike olması İran’ı başka bölgelere yoğunlaştırmaktan alıkoyuyor. Mossad burayı üs olarak kullanıp istikbarat ve operasyonel faliyetler ile iç işlerine müdahale ediyor. Tabiki İran sınırları içerisindeki Türk nufusu İsrail’in diğer ilgi kaynağıdır. İsrail özellikle bu gruplar üzerinden örgütlenmeler ile hem Azerbaycan için hemde kendisi için çıkar yaratma amacıyla hareket ediyor. Savaşın başlaması ile burdaki Türklerin yoğun şekilde İran aleyhine prortestolar yaptığını Ermenistan’a giden tırları yaktıklarını gördük. Bunun neticesinde İran Ermenistan’a işgal ettiğin bölgelerden çekil diye çağrıda bukundu. Savaşın ilk günlerinde açıkça Ermenistan’a destek verirken protestolar ile işin rengi değişti. Verdiği her zayıflık İsrail tarafından ve Mossad tarafından kullanılacak bunu biliyor ve orta yolunu bulmaya çalışıyor. Parçalanmaktansa Ermenistan kaybetsin daha mantıklı. Aynı zamanda İran’ın en büyük korkusu Türkiye ile Azerbaycan’ın doğrudan kara yolu ile birleşmesidir. Bu birleşme ile ekonomik ve askeri olarak Azerbaycan çağ atlayacaktır. Kendi sınırları içerisindeki Türkleri din temeli ile tutarken milliyetçi damarları kabaracaktır.
5) Politik Amaçlar


İki devletinde bu ilişkiden büyük çıkarları bulunmaktadır. Azerbaycan İsrail lobisi sayesinde geniş hareket alanı sağlamakta operasyonlar ve anlaşmalar için destek sağlamaktadır. İsrail lobisi ABD’nin silah ambargosunu delmesi için büyük baskı yapmaktadır. Aliyev’in dediği gibi bu görünen ilişkiler aslında Azerbaycan ilişkilerinin onda biri bile değildir. Ancak müslüman bir ülke olarak gelecek tepkilerden çekinen Azerbaycan faliyetlerini özenli ve gizli yürütmektedir. İsrail için İran’a yakın olmasının yanı sıra müslüman bir devletle kurulan yakın ilişkiler diğer müslüman devletlere mesaj niteliğindedir. Aslında müslümanlarla bir derdinin olmadığını göstermek istemektedir. İsrail bu bağlar ile dolaylı olarak Türkiye ile de yardımlaşmakta ve silahlarının reklamını yapmaktadır. Bu yakınlaşma Doğu Akdeniz içinde bir anlaşma sağlayabilir. Bu operasyonlar İsrail’in müttefik ülkelerini nasıl sahiplendiğini de Dünya’ya göstermenin bir yolu kesinlikle.

Kaynakça:
wikipedia
salom (27 kasım 2019 ) roportaj
sözcü
aljerazaa 2002 gazete baskısı
Nermin KARİNBOVA klibi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir