PROPAGANDA NEDİR? PROPAGANDA ÇEŞİTLERİ NELERDİR? ÖRNEKLER ÜZERİNDEN İNCELEME

Devletler dış politikalarında benimsedikleri stratejileri uygulayabilmek amacı ile bazı dış politika araçlarından yararlanmaktadırlar. Bu araçlar diplomasi, savaş, propaganda ve ekonomik yöntemler olarak sayılmaktadır. Diplomasi, devletlerarası ilişkilerde barışçıl yöntemlerden biri olarak karşımıza çıkarken yine devletlerin kamuoyunda ki etkisinde propaganda önemli bir araçtır. Propaganda, temelde bir ikna etme süreci olarak görülür. 20. Yüzyıl propagandanın tarihi süreçte etkili örneklerinin görüldüğü bir yüzyıl olmuştur. Bu yazımızda öncelikle propagandanın kavramsal temeline değinilecektir. Daha sonrasında da propaganda örneklerine yer verilmektedir.

…Hem bilmek hem de bilmemek, bir yandan ustaca uydurulmuş yalanlar söylerken bir yandan da tüm gerçeğin ayırdında olmak, çeliştiklerini bilerek ve her ikisine de inanarak birbirini çürüten iki görüşü aynı anda savunmak; mantığa karşı mantığı kullanmak, ahlaka sahip çıktığını söylerken ahlakı yadsımak, hem demokrasinin olanaksızlığına hem de Parti’nin demokrasinin koruyucusu olduğuna inanmak; unutulması gerekeni unutmak, gerekli olur olmaz yeniden anımsamak, sonra birden yeniden unutuvermek: en önemlisi de, aynı işlemi işlemin kendisine de uygulamak…”

George Orwell

  1. Kavramsal Çerçeve

Propaganda kelimesi Latince’de “yaymak ve tohum ekmek” anlamlarında kullanılmaktadır. Genel bir tanımını yapmak zordur. Çünkü farklı teknik, yöntem ve biçimde ortaya çıkabilmektedir. Propaganda bir dış politika aracıdır ve sonuçları önceden belirlenmiş, grupları ya da kişilerin eylemlerini, düşüncelerini etkilemek için belirli gruplar ya da kişiler tarafından kasten tasarlanan eylem ya da düşüncenin ifade edilmesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Yani bir fikrin yayılmasını, bir ideolojik söylemin bilerek, isteyerek toplumsal zihinlere yerleşmesini sağlamaktır. Böylece yeni bir fikir zihinlere aşılanabildiği gibi aslında var olan bir fikrin istenen duruma evirilmesi de sağlanabilir.[1]

2. Propaganda Çeşitleri

Propaganda çeşitlerine bakıldığında “beyaz propaganda”, “gri propaganda” ve “kara propaganda” olmak üzere üçe ayrılmaktadır.

Beyaz propaganda, kaynağı açık, belli olan propaganda çeşididir. Beyaz propaganda da önemli olan güvenilirliktir ve bu yüzden şeffaftır. Beyaz propagandanın amacı önceden seçilmiş bilgileri açık bir şekilde karşı tarafa sunmaktır. Kaynağın görünür ve belli olması ile hedef kitlelerin güveni sağlanarak alternatif fikirleri düşünmesi engellenmektedir. Beyaz propaganda faaliyetleri; filmler, müzikler, haberler, radyolar, spor müsabakaları gibi çeşitli alanlarda görülmektedir. Beyaz propagandanın ana malzemesi kaynak yönünden etkili olabilen haberlerdir.[2]

Gri propaganda, kaynağı belli olmamakla beraber gizli tutulmaya çalışılmaktadır. Gri propaganda da gerçek kavramlarla, dedikodu veya yalan kavramları bulanık olarak birlikte verilmektedir. Sun Tzu’nun, “Savaş Sanatı” isimli kitabında askeri taktikler üzerine bahsettiği; hasım olunan ülkeler içerisinde iyi olan şeyleri gözden düşürünüz. Onların liderlerinin başarılarını küçük göstererek şöhretlerine gölge düşürünüz. Böylece kendi halkının liderlerini hor görmesini sağlayınız. Adi ve aşağılık kişilerin işbirliğinden yararlanınız. Düşman halkın kendi içerisinde olan uyuşmazlık ve kavgalarını yayınız. Onların geleneklerini gülünç hale getiriniz” sözleri ile sunduğu önerilerin gri propaganda doğrultusunda olduğu görülmektedir. Gri propaganda da doğruluğu kanıtlanamaz, yalan olduğu da kesin değildir.[3]

Kara propaganda, kaynağı direkt gizli ve belirsizdir. Kara propagandanın amacı hedef alınan tarafı aşağılamak, kötülemek, karalamaktır. Arthur Ponsonby, “Savaş zamanında hileyle insanların aklına nefret zehri aşılamak gerçekten yaşamı kaybetmekten daha büyük bir kötülüktür. İnsan ruhunun kirlenmesi insan bedeninin yıkımından daha kötüdür” şeklindeki ifadesi ile kara propagandanın aldatıcı yapısına değinilmiştir.

Kara Propagandaya örnek olarak Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından, Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nin 51. maddesi çerçevesinde Türkiye’nin ulusal güvenliğini korumak ve hudutlarda istikrarı sağlamak amacıyla, Suriye’nin kuzeybatısında bulunan Afrin bölgesinde PKK/KCK/PYD/YPG ve DEAŞ’a mensup teröristleri etkisiz hale getirmek için 20 Ocak 2018 tarihinde başlatılan “Zeytin Dalı Harekâtı”nda; bahse konu terör örgütleri tarafından bazı medya organları ve Sivil Toplum Kuruluşlarının da desteği alınarak yoğun bir şekilde kara propaganda faaliyetleri yürütülmüştür. Türkiye, bu kara propaganda faaliyetleri karşısında terör örgütü tarafından yayılan sahte bilgilere karşılık olarak, askeri gücü ile birlikte diplomasiyi etkin kullanmış ve böylece uluslararası hukuk kurallarına uygun hareket etmiş ve kamuoyunun güvenini de korumayı başarmıştır.[4]

3. Propaganda Örnekleri

3.1. I Want You for US Army 

World War I Anniversary: Story Behind the Uncle Sam Poster | Time

Amerika Birleşik Devletleri’nin II. Dünya Savaşı’nda en çok kullandığı afişlerin başında Sam Amca’lı (Uncle Sam) “Seni istiyorum” (I Want You) yazılı asker toplamak amacıyla oluşturulmuş posterler gelmektedir. İlk defa I. Dünya Savaşı’nda asker toplamak amacıyla hazırlanan bu posterler, 20. yüzyılın en çok bilinen figürlerinden biri olmuştur. Birleşik Devletlerin baş harflerinin kısaltmasıyla (U.S.) özdeşleşen Sam Amca (Uncle Sam) posterleri, “Sen” diye hitap ederek bireyler üzerinde etkisini arttırmıştır. ABD, özellikle 20. yüzyılda propagandayı etkili kullanan devletlerden biri olmuştur ve gerek kendi toplumunda gerekse uluslararası toplumda “demokrasi”, “özgürlük”  kavramlarını kullanarak savaş durumlarında meşruiyet algısı oluşturmuştur.[5]

3.2. Daddy, what did you do in the Great War?
Daddy, what did YOU do in the Great War? | A very famous WWI… | Flickr

Askerlik Yasası’nın 2 Mart 1916’da yürürlüğe girmesine kadar, İngiltere’nin I. Dünya Savaşı ordusu tamamen gönüllülerden oluşuyordu. En ünlü savaş posterlerinin çoğu askere alma itirazlarıydı. Johnson, Riddle & Company of London tarafından Parlamento İşe Alım Komitesi için tasarlanıp basılan bu 1915 afişi, savaş sonrası evinin rahatlığındaki bir babaya çocukları tarafından “Baba, Sen Büyük Savaş’ta ne yaptın?” şeklindedir. Kitlesel tirajlı gazete ve dergilerdeki ticari reklamcılık, 20. yüzyılın başlarında İngiltere’de gelişmiş bir alan olmuştur. En yetenekli uygulayıcılarının çoğunun -grafik tasarımcıları, metin yazarları ve sanatçıları- çabaları, savaş zamanı propaganda çabalarına kaymıştır. Bu poster, orta sınıf rahatlığın imgesi ve babanın psikolojisi üzerine oynadığı oyunla, reklam sektörünün savaş zamanı vatanseverlik ve hizmete yapılan çağrılar üzerindeki etkisini yansıtıyor. “Büyük Savaş”, Avrupa’da, özellikle II. Dünya Savaşı öncesinde, daha sonra I. Dünya Savaşı olarak bilinen duruma genellikle uygulanan bir terimdi.[6]

3.3. “Kırbaç” Konulu Propaganda Posteri

NAZİ ALMANYASI İŞGALİNDEKİ POLONYA'DA PROPAGANDA POSTERLERİ ÜZERİNDEN  YAHUDİLERE KARŞI NEFRET SÖYLEMİ İNŞASI

 Poster, 1943 yılında Nazi Almanya’sında Yahudilere karşı yürütülen kara propaganda örneklerinden biridir. Yahudiler kötülenmekte, karalanmaktadır. “Kırbaç” konulu propaganda posterinde devasa boyutta bir adamın halkı kırbaçladığı gösterilmektedir. Adam, siyah tonlar içerisindedir ve üstünde altıgen bir yıldız bulunmaktadır. Sol elini yumruk yapmış ve sağ eli ile de halkı kırbaçlamaktadır. Burada halk üzgün, yorgun iken adam nefret içerisindedir. Postere kırmızı tonlar hâkim olmaktadır. Posterde “Bicz ludzkosci / İnsanlığın Belası” şeklinde yazılı kod bulunmaktadır. Genel olarak poster incelendiğinde posterin amacı Yahudilerin insanlığı sömürdüğü ve zulmettiği şeklinde bir algı yaratmaktır. Kırbaçlayan adamın üstündeki altıgen yıldız, Yahudiliği simgeler. Yahudi sinirli yansıtılarak Yahudilere yönelik korkutucu bir algının oluşması amaçlanmaktadır.  “İnsanlığın Belası” şeklindeki yazılı kod ile Yahudilere yönelik bir nefret söylemi inşa edilmeye çalışılmıştır.[7]

3.4. Der Fuehrer’s Face

Der Fuehrer's Face - Wikipedia

Amerika Birleşik Devletleri II. Dünya Savaşı Dönemi’nde propagandayı etkili bir araç olarak kullanmıştır. Özellikle sinema, çizgi film sektörü ile algı yaratmaya çalışmıştır. Walt Disney karakterlerini kullanarak ilgi çekici propaganda örnekleri ortaya çıkarmıştır. 1943 tarihli Der Fuehrer’s Face de bunun örneklerinden biridir. Çizgi film de Donald Duck’ın kendisini Nazi Almanya’sında yaşayan bir işçi olarak görmesiyle onun kabusu gibi gösterilmesi, Nazi rejimine birçok gönderme yapmaktadır. Donald Duck’ın kabustan uyanarak kendisinin Amerika’da olduğunu fark etmesi ile çizgi filmin bittiği görülmektedir.[8]

Posterin günümüzde Trump’a uyarlanmış hali internette satışa sunulmaktadır.

Disney's Der Fuehrer's Face Donald Trump Mashup" Poster by BroncoTruck |  Redbubble

KAYNAKÇA

AVCI Özkan, “Propaganda Çeşitleri”, İletişim ve Propaganda, M. Karaca & C. Çakı (Ed.), Konya: Eğitim Yayınevi, 2018, ss. 75-114.

ÇAKI Caner, GAZİ M. Ali, ÇAKI Gül, “Nazi Almanyası İşgalindeki Polonya’da Propaganda Posterleri Üzerinden Yahudilere Karşı Nefret Söylemi İnşası”, Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, Cilt:12, Sayı:2 (2019), ss. 781-812.

ÇETİN Beyzade Nadir, “Propaganda Olgusu ve Propagandanın Amerikanlaşması”, Elazığ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 24, Sayı: 2(2014), ss. 239-265.

ŞAHİN Güngör, MERCİMEK Aslı, “Güvenlikleştirme Aracı Olarak Propaganda ve Algı Yönetimi: II. Dünya Savaşı’nda Afiş ve Posterler”, International Journal of Social Inquiry, Cilt:13, Sayı:2 (2020), ss. 811-860.

https://www.wdl.org/en/item/4560/ (Erişim Tarihi,  20.03.2021)

https://scholarlycommons.obu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1051&context=history (Erişim Tarihi, 21.03.2021)


[1] Beyzade Nadir Çetin, “Propaganda Olgusu ve Propagandanın Amerikanlaşması”, Elazığ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 24, Sayı: 2(2014), s. 239.

[2] Özkan Avcı, “Propaganda Çeşitleri”, İletişim ve Propaganda, M. Karaca & C. Çakı (Ed.), Konya: Eğitim Yayınevi, 2018, ss. 77-78.

[3] A.g.e., ss. 80-81.

[4] A.g.e., ss. 86-88.

[5] Güngör Şahin, Aslı Mercimek, “Güvenlikleştirme Aracı Olarak Propaganda ve Algı Yönetimi: II. Dünya Savaşı’nda Afiş ve Posterler”, International Journal of Social Inquiry, Cilt:13, Sayı:2 (2020), s. 824.

[6] https://www.wdl.org/en/item/4560/ (Erişim Tarihi,  20.03.2021)

[7] Caner Çakı, M. Ali Gazi, Gül Çakı, “Nazi Almanyası İşgalindeki Polonya’da Propaganda Posterleri Üzerinden Yahudilere Karşı Nefret Söylemi İnşası”, Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, Cilt:12, Sayı:2 (2019), ss. 796-797.

[8] https://scholarlycommons.obu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1051&context=history (Erişim Tarihi, 21.03.2021)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir